Język sardyński najbardziej podobny do łaciny
Język sardyński (limba sarda, sardu) to romański język używany przez około 1–1,5 miliona mieszkańców Sardynii, uznawany za najbardziej konserwatywny i zbliżony do łaciny język romański. Mimo przynależności wyspy do Włoch, sardyński jest odrębnym językiem, a nie dialektem włoskiego, zachowującym unikalne cechy fonetyczne. Występuje głównie w dialektach logudorese (północ) i campidanese (południe).
We Włoszech bywa popularnie postrzegany jako dialekt języka włoskiego, jednak większość językoznawców uważa sardyński za odrębny język. Najstarsze zabytki literatury napisanej w tym języku (w jego zróżnicowanych dialektach, gdyż nie ma on jednej postaci literackiej) pochodzą z XVI wieku. Język sardyński czerpał wiele zapożyczeń z łaciny, greki, języka arabskiego, hiszpańskiego, katalońskiego oraz włoskiego.
Sardyński jest używany w sytuacjach nieformalnych i w domu. Mieszkańcy są w większości dwujęzyczni (sardyński-włoski).
Na język sardyński składają się cztery główne dialekty, ze względu na silne zróżnicowanie uważane niekiedy za odrębne języki:
kampidański (południowosardyński), razem z dialektem arborskim
logudorski (środkowosardyński), razem z dialektem nuorskim
sassarski (północno-zachodnio-sardyński)
gallurski (północno-wschodnio-sardyński).
Mimo działań na rzecz rewitalizacji, język jest zagrożony, a młodsze pokolenia często używają go w mniejszym stopniu lub w formie mieszanej z włoskim.
Przykładowe zwroty/Frasis de esempli
Itte sese fattende? – Co robisz?
Eja – Tak
Ajo! – No weź!
Teniri pagu gana – Mieć mdłości
Ta lastima! – Jaka szkoda
https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyk_sardy%C5%84ski
Su lìngua sarda (limba sarda, sardu) est una lìngua romànica impreadida de prus o mancu 1–1,5 milliones de abitantes de Sardigna, cunsiderada sa lìngua romànica prus cunservadora e prus simili a sa lìngua latina. Inoghe inoghe chi s'isula est partende de Italia, su sardu est una lìngua distinta, no unu dialetu italianu, chi mantenet carateres foneticos unicos. Est presente principalmente in sos dialetos logudoresu (norte) e campidanesu (sud).
In Italia est a borta consideradu como dialetu de sa lìngua italiana, ma sa maggioridade de linguistas crèdint chi su sardu est una lìngua distinta. Sos monumentos literarios prus antigos escritos in custu lìngua (in sos diferentes dialetos, postu chi non existit una forma literaria unica) derivant de su XVI sèculu. Su lìngua sarda at pigadu a pustis prestitos dae sa latina, greca, araba, ispanica, catalana e italiana.
Su sardu est impreadu in situatziones informales e in domo. Sos abitantes sunt in sa maggioridade bidilingues (sardu-italianu).
Su limba sarda est cumposta de quatro dialettos prinzipales, pro su forti differèntzia chi a borta si cunsidrat comente limbas a parte:
campidanesu (sardu meridionale), cun su dialettu arborense
logudoresu (sardu centrale),
cun su dialettu nuoresu sassarese (sardu nordu-occidentale)
gallurese (sardu nordu-orientale).
Malgrat is iniciativas pro sa rivitalitzatzione, sa limba est in perìculu, e is giòvanes generaciones spesso la impreat in modu minore o in forma mista cun s'italianu.
Izolacja geograficzna Sardynii i brak silnych wpływów zewnętrznych sprawiły, że sardyński rozwijał się w sposób niezależny, zachowując wiele cech łaciny. Dla lingwistów język ten jest prawdziwym „żywym muzeum” starożytnego języka.
Zobaczcie przykłady podobieństw, które przetrwały przez wieki:
1) Słownictwo
Sardyński zachował wiele słów, które są podobne do łacińskich pierwowzorów, np.:
Łacina: domus (dom) → sardyński: domu
Łacina: bonus (dobry) → sardyński: bonu
Łacina: aqua (woda) → sardyński: abba
Łacina: terra (ziemia) → sardyński: terra
Łacina: mare (morze) → sardyński: mare
Łacina: luna (księżyc) → sardyński: luna
2) Gramatyka
Gramatyka sardyńska jest prostsza niż w klasycznej łacinie, ale zachowuje wiele podobnych struktur. Np. czasowniki w języku sardyńskim mają odmiany zbliżone do łacińskich:
Łacina: amare (kochać) → sardyński: amare
Łacina: amo, amas, amat (odmiana w czasie teraźniejszym) → Sardyński: amo, amasa, amat
3) Wymowa
Sardyński zachował wiele cech łacińskiej wymowy, które zanikły w innych językach romańskich.
Głoska c przed samogłoskami a, o, u w sardyńskim pozostaje twarda, tak jak w łacinie:
Łacina: casa → sardyński: casa
(kasa)Głoska g przed samogłoskami również zachowuje twardość:
Łacina: gaudium → sardyński: gòiu (goiu)
4) Zachowanie słów archaicznych
Sardyński przechował słowa, które w innych językach romańskich zanikły lub zostały zastąpione, np.
Łacina: "civitas" (miasto, obywatelstwo) → Sardyński: "civitate"
We włoskim mamy città, a we francuskim cité, ale w sardyńskim pozostała starsza forma, bardziej zbliżona do łacińskiej.
Łacina: "pater" (ojciec) → Sardyński: "patre"
W włoskim to padre, w hiszpańskim padre, a w sardyńskim pozostała forma bardziej zbliżona do łaciny.
Łacina: "gladius" (miecz) → Sardyński: "gladius"
W innych językach romańskich mamy np. włoskie spada i francuskie épée, ale w sardyńskim słowo zostało niemal niezmienione.
Łacina: "amicus" (przyjaciel) → Sardyński: "amicu"
W innych językach romańskich, jak włoski amico, francuski ami czy hiszpański amigo, sardyński zachowuje formę bardziej zbliżoną do łacińskiej.
Łacina: "saxum" (skała) → Sardyński: "saxu"
W innych językach romańskich mamy np. włoskie roccia lub francuskie roche, a w sardyńskim zachowała się forma bardziej zbliżona do łacińskiej.
5) Brak wpływu barbarzyńców
Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Sardynia była izolowana od głównych inwazji barbarzyńskich, co ograniczyło wpływ germańskich języków na sardyński. Dzięki temu język ten zachował bardziej „czystą” formę łaciny w porównaniu do włoskiego, francuskiego czy hiszpańskiego.
6) System liczbowy
Sardyński system liczbowy jest niemal identyczny z łacińskim:
Łacina: unus, duo, tres → Sardyński: unu, duos, tres
Łacina: decem (dziesięć) → Sardyński: deghe
7) Przykładowe zdanie
Łacina: Mater mea est bona et amat filium suum. (Moja matka jest dobra i kocha swojego syna).
Sardyński: Mamma mea est bona et amat su' fizu.
Scite cale limba romànica est prus simile a su latino? Est sa limba sarda, chi oi est impreadada de 1,5 milions de personas (però puru minazada de istinxione, cun sa nùmeru de utentes chi continet a calare!). S'isolamentu geograficu de Sardigna e su mancamentu de fuertes influenzas esternas hat fagadu chi su sardu si depidit in manera indipendente, tenende meda caracteristicas de su latino. Pro sos linguistas, custa limba est veramente un „museu vivu” de sa limba antiga. 🏛️🗣️
Bistet esemplos de somiglianzas chi ant resistidu pro sèculus:⏳️
1) Vocabulariu Su sardu hat tenidu medas paràulas chi sunt similes a sos prototípus latinos, per esempru:
Latino: domus (domu) → sardu: domu 🏠 Latino: bonus (bònu) → sardu: bonu 👍 Latino: aqua (abba) → sardu: abba 💧Latino: terra (tèrra) → sardu: terra 🌍Latino: mare (mar) → sardu: mare 🌊 Latino: luna (luna) → sardu: luna 🌙
2) Gramàtica Gramàtica sarda est prus fàtzile chi in su latinu clàssicu, ma tenet pagu a pagu structuras impari. P. e., sos verbos in sa limba sarda tenent coniugatziones chi si atchintant a s'italianu:
Latinu: amare (amare) → Sardu: amare
Latinu: amo, amas, amat (coniugatzione in tempus presente) → Sardu: amo, amasa, amat
3) Pronùntzia Su sardu tenet pagu a pagu sos caràtteres de sa pronùntzia latina chi si pèrdint in àteras limbas romanicas.
Sa letra c davant a sos vocals a, o, u in sardu resta dura, comente in latinu:
Latinu: casa → Sardu: casa
Sa letra g davant a sos vocals puru mantent durezza:
Latinu: gaudium → Sardu: gòiu
In àteros limbas romances bos tenemos per esempiu su italianu spada e su francese épée, ma in sardu sa parola est istada inoghe quasi non modificada.
Làtinu: "amicus" (amigu) → Sardu: "amicu"
In àteros limbas romances, comente su italianu amico, su francese ami o su ispagnolu amigo, su sardu cunservat una forma prus pròxima a sa latina.
Làtinu: "saxum" (pera) → Sardu: "saxu"
In àteros limbas romances bos tenemos per esempiu su italianu roccia o su francese roche, e in sardu sa forma est istada prus pròxima a sa latina.
5) Mancu de impattu de sos barbarosDopo sa caduta de su Imperiu Romanu, Sardigna est istada isolada dae sos principais invasiones barbaras, chi limitau s'impattu de sos limbas germanos in sardu. Custa cosa permitit chi custu limba cunservet sa forma prus "pura" de sa latina in paragone cun su italianu, su francese o su ispagnolu.
6) Sistema numeraleSu sistema numerale sardu est quasi identicu a su latino:
Làtinu: unus, duo, tres → Sardu: unu, duos, tres
Làtinu: decem (dece) → Sardu: deghe
7) Esempiu frasaLatina: Mater mea est bona et amat filium suum. (Sa mama mea est bona e ammada su fizu issoro). Sardinianu: Mamma mea est bona et amat su' fizu.
Wikipedia w języku sardyńskim, znana jako Pàgina printzipale (sc.wikipedia.org), to edycja tej encyklopedii w języku sardyńskim (limba sarda). Jest to projekt społecznościowy, w którym artykuły są pisane w różnych wariantach tego romańskiego języka, często z przewagą formy zunifikowanej (limba sarda comuna).
Adres: sc.wikipedia.org
Charakterystyka: Serwis zawiera artykuły dotyczące kultury, historii, geografii Sardynii oraz tematy ogólnoencyklopedyczne.
Język: Sardyński jest uznawany za najbardziej konserwatywny język romański, z dużymi wpływami łacińskimi.
Sardyńska Wikipedia umożliwia dostęp do wiedzy w lokalnym języku, wspierając tym samym jego rewitalizację i obecność w przestrzeni cyfrowej.
Komentarze
Prześlij komentarz